આજના સમયમાં ગાંધીજીના કયા વિચારોની આવશ્યકતા છે?

ડૉ.અજય ઈન્દ્રેકર
વરિષ્ઠ પત્રકાર

બદલાતા સમય વચ્ચે સત્ય, અહિંસા, સ્વાવલંબન અને સાદગી જેવા ગાંધીવિચારો આજે પણ સમાજ માટે માર્ગદર્શક બની શકે છે

સમય બદલાય છે, ટેક્નોલોજી બદલાય છે, જીવનશૈલી બદલાય છે અને માણસની જરૂરિયાતો પણ બદલાય છે. પરંતુ માનવજીવનના કેટલાક મૂળ પ્રશ્નો એવા છે જે ક્યારેય બદલાતા નથી. સત્ય શું છે? માણસે માણસ સાથે કેવું વર્તન કરવું? મતભેદને સંઘર્ષમાં ફેરવાતા કેવી રીતે અટકાવવો? સંપત્તિ અને સુવિધાઓની વચ્ચે માનવીય સંવેદના કેવી રીતે જાળવવી? આવા પ્રશ્નોના સંદર્ભમાં મહાત્મા ગાંધીના વિચારો આજે પણ વિચારવા જેવા છે.

ગાંધીજી માત્ર રાજકીય નેતા નહોતા; તેઓ જીવનને નૈતિકતા સાથે જોડીને જોનારા વિચારક હતા. તેમના વિચારોને આજના સમયમાં યથાવત્ લાગુ કરવાની વાત કરતાં પહેલાં તેના મૂળ મૂલ્યોને સમજવાની જરૂર છે. આજના ડિજિટલ યુગમાં પણ સત્ય, અહિંસા, સાદગી, સ્વાવલંબન, સ્વચ્છતા, સર્વધર્મ સમભાવ અને અંતિમ વ્યક્તિ પ્રત્યેની જવાબદારી જેવા વિચારોનું મહત્વ ઓછું થયું નથી.

*સત્યની સૌથી વધુ જરૂર*

આજના સમયમાં માહિતીનો વિસ્ફોટ થયો છે. સોશિયલ મીડિયા, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને વિવિધ સંચાર માધ્યમો દ્વારા સમાચાર સેકન્ડોમાં લોકો સુધી પહોંચે છે. પરંતુ ઝડપથી માહિતી પહોંચે છે એટલે તે હંમેશાં સાચી હોય એવું નથી.

અફવા, અર્ધસત્ય અને ખોટી માહિતી ઘણી વખત સમાજમાં ગેરસમજ ઊભી કરે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં ગાંધીજીનો સત્યનો આગ્રહ અત્યંત પ્રાસંગિક બને છે.

સત્ય માત્ર બોલવામાં જ નથી; સત્યનો અર્થ છે વિચાર, વાણી અને વર્તનમાં પ્રામાણિકતા. વ્યક્તિ પોતાના સ્વાર્થ માટે નાની-નાની બાબતોમાં પણ અસત્યનો સહારો લેતી જાય ત્યારે સમાજમાં વિશ્વાસનું ધોરણ નબળું પડે છે. તેથી આજના સમયમાં ગાંધીજી પાસેથી સૌથી મોટો પાઠ કદાચ એ છે કે સત્યને અનુકૂળતા પ્રમાણે નહીં, પરંતુ સિદ્ધાંત તરીકે સ્વીકારવું જોઈએ.

*અહિંસા એટલે માત્ર હિંસા ન કરવી નહીં*

ગાંધીજી માટે અહિંસા એક વ્યાપક જીવનમૂલ્ય હતું. આજના સમયમાં અહિંસાની જરૂરિયાત માત્ર શારીરિક હિંસા અટકાવવા પૂરતી નથી. શબ્દોની હિંસા, સોશિયલ મીડિયા પર અપમાનજનક ભાષા, દ્વેષપૂર્ણ ટિપ્પણીઓ અને મતભેદને દુશ્મનીમાં ફેરવવાની માનસિકતા પણ સમાજને નુકસાન પહોંચાડે છે.

આજે પરિવારથી લઈને જાહેર જીવન સુધી મતભેદ સ્વાભાવિક છે. પરંતુ મતભેદનો અર્થ મનભેદ હોવો જરૂરી નથી. પોતાના મત સાથે અસહમત વ્યક્તિનું પણ સન્માન કરી શકાય—આ સમજણ સમાજને વધુ સંવાદશીલ બનાવી શકે છે.

ગાંધીજીનો અહિંસાનો વિચાર આપણને શીખવે છે કે વિચારનો વિરોધ કરો, વ્યક્તિનો નહીં.

*સાદગી : દેખાડાના યુગમાં જરૂરી જીવનમૂલ્ય*

આજનું જીવન ઉપભોક્તાવાદથી ઘેરાયેલું છે. માણસ પાસે શું છે તેના કરતાં તે બીજાને શું દેખાડી શકે છે, તેનું મહત્વ ઘણી વખત વધી જાય છે. મોંઘી વસ્તુઓ, ભવ્ય જીવનશૈલી અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠાની સ્પર્ધા માણસને સતત વધુ મેળવવાની દોડમાં રાખે છે.

આ પરિસ્થિતિમાં ગાંધીજીની સાદગીનો વિચાર અત્યંત મહત્વનો છે. સાદગીનો અર્થ પ્રગતિનો ઇનકાર નથી. તેનો અર્થ એટલો છે કે જીવનમાં જરૂરિયાત અને દેખાવ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો.

જેટલું ઓછું બિનજરૂરી ઉપભોગ, તેટલું ઓછું માનસિક દબાણ અને તેટલી વધુ જવાબદારીપૂર્વકની જીવનશૈલી—આ વિચાર આજના પર્યાવરણપ્રધાન યુગમાં પણ ઉપયોગી બની શકે છે.

*સ્વાવલંબન અને સ્થાનિકતાની ભાવના*

ગાંધીજી સ્વાવલંબનને વ્યક્તિ અને સમાજની શક્તિ સાથે જોડતા હતા. આજે વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં દેશો પરસ્પર જોડાયેલા છે, છતાં સ્થાનિક કૌશલ્ય, નાના ઉદ્યોગો, હસ્તકલા, ગ્રામ્ય અર્થવ્યવસ્થા અને સ્થાનિક ઉત્પાદનનું મહત્વ યથાવત્ છે.

સ્થાનિક સ્તરે રોજગાર ઊભો થાય, નાના ઉત્પાદકોને બજાર મળે અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં આર્થિક પ્રવૃત્તિ વધે તો વિકાસ વધુ વ્યાપક બની શકે છે.

ગાંધીજીનું સ્વાવલંબન આજે નવા અર્થમાં સમજવાની જરૂર છે—સ્થાનિક શક્તિને મજબૂત બનાવવી અને વિકાસના લાભોને સમાજના અંતિમ વર્ગ સુધી પહોંચાડવા.

*સ્વચ્છતા : બહારની સાથે અંદરની પણ*

ગાંધીજીના વિચારોમાં સ્વચ્છતાને વિશેષ સ્થાન હતું. આજે ભારતે સ્વચ્છતા અંગે મોટા પાયે અભિયાનો અને જનજાગૃતિ જોઈ છે. પરંતુ સ્વચ્છતા માત્ર રસ્તા કે ઘરની સફાઈ સુધી સીમિત નથી.

જાહેર સ્થળે કચરો ન ફેંકવો, પાણીનો બગાડ ન કરવો, જાહેર સંપત્તિને નુકસાન ન પહોંચાડવું અને પોતાના આસપાસના પર્યાવરણ પ્રત્યે જવાબદારી રાખવી—આ બધું નાગરિક સંસ્કારનો ભાગ છે.

તેની સાથે વિચારોની સ્વચ્છતા પણ જરૂરી છે. મનમાં દ્વેષ, પૂર્વગ્રહ અને અસહિષ્ણુતા રાખીને બહારથી સ્વચ્છ સમાજ ઊભો કરી શકાતો નથી.

*સર્વધર્મ સમભાવ અને સામાજિક એકતા*

ભારત વિવિધ ધર્મો, ભાષાઓ, સંસ્કૃતિઓ અને પરંપરાઓ ધરાવતો દેશ છે. આવી વિવિધતામાં એકતા જાળવવા માટે પરસ્પર સન્માન અને સહઅસ્તિત્વની ભાવના જરૂરી છે.

ગાંધીજી ધાર્મિક શ્રદ્ધાને વ્યક્તિગત જીવન સાથે જોડતા હતા, પરંતુ વિવિધ ધર્મો પ્રત્યે સન્માનની ભાવના પણ વ્યક્ત કરતા હતા. આજના સમયમાં આ વિચારનો અર્થ છે—પોતાની માન્યતાઓ પ્રત્યે શ્રદ્ધા રાખવી અને અન્યની માન્યતાઓ પ્રત્યે પણ સન્માન જાળવવું.

સમાજમાં મતભેદ રહેશે, પરંતુ મતભેદને વૈમનસ્યમાં ફેરવવા નહીં દેવું એ લોકશાહી સંસ્કૃતિની મહત્વપૂર્ણ શરત છે.

*અંતિમ વ્યક્તિનું કલ્યાણ*

ગાંધીજીના વિચારમાં સામાન્ય અને વંચિત માણસ કેન્દ્રસ્થાને હતો. વિકાસની સાચી કસોટી માત્ર મોટા પ્રોજેક્ટો, ઊંચો આર્થિક વિકાસ કે આધુનિક સુવિધાઓમાં નથી. સમાજના નબળા વર્ગ સુધી શિક્ષણ, આરોગ્ય, રોજગાર અને મૂળભૂત સુવિધાઓ કેટલી પહોંચે છે તે પણ એટલું જ મહત્વનું છે.

આજના સમયમાં ટેક્નોલોજી અને આર્થિક વિકાસ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યા છે. પરંતુ વિકાસની સાથે સામાજિક ન્યાય અને માનવીય સંવેદનાનો વિચાર પણ આગળ વધે તે જરૂરી છે.

*રાજકારણ કરતાં વધુ જીવનનો વિષય*

ગાંધીજીના વિચારોને માત્ર રાજકીય ચશ્માથી જોવાથી તેમના વિચારવિશ્વની વ્યાપકતા સમજાતી નથી. સત્ય, અહિંસા, સાદગી, સ્વાવલંબન, સ્વચ્છતા અને માનવસેવા જેવા મૂલ્યો કોઈ એક પક્ષ, વિચારધારા કે સમયગાળાની મિલકત નથી.

આ વિચારોને આજના યુવાનો પોતાના જીવનમાં કેવી રીતે ઉતારી શકે તે વધુ મહત્વનું છે. સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરતી વખતે સત્ય ચકાસવું, મતભેદમાં શિસ્ત જાળવવી, જરૂરિયાત કરતાં વધુ ઉપભોગ ટાળવો, સ્થાનિક ઉત્પાદનોને પ્રોત્સાહન આપવું અને સમાજના નબળા વર્ગ પ્રત્યે સંવેદનશીલ રહેવું—આ બધું ગાંધીવિચારને આજના જીવન સાથે જોડવાના વ્યવહારુ રસ્તા બની શકે છે.

ગાંધીજીનો યુગ અલગ હતો અને આજનો યુગ અલગ છે. તેથી ગાંધીજીના દરેક વિચારને અક્ષરશઃ આજના સમયમાં લાગુ કરવાનો પ્રશ્ન નથી. પરંતુ તેમના વિચારો પાછળ રહેલા માનવીય મૂલ્યોને નવા સંદર્ભમાં સમજવાની જરૂર છે.

આજે જ્યારે માણસ પાસે સંચારના અસંખ્ય માધ્યમો છે છતાં સંવાદ ઓછો થતો જાય છે, જ્યારે માહિતી વધી છે પરંતુ સત્યની ચકાસણીનું મહત્વ પણ વધ્યું છે, જ્યારે સુવિધાઓ વધી છે પરંતુ સંતોષની શોધ યથાવત્ છે—ત્યારે ગાંધીજીના વિચારો ફરી એક વખત વિચારવા યોગ્ય બને છે.

સત્ય આપણને વિશ્વાસ આપે, અહિંસા આપણને સંવાદ શીખવે, સાદગી આપણને સંતુલન આપે, સ્વાવલંબન આપણને આત્મવિશ્વાસ આપે અને સર્વના કલ્યાણની ભાવના આપણને સાચા અર્થમાં માનવી બનાવે—આ જ આજના સમયમાં ગાંધીવિચારની સૌથી મોટી પ્રાસંગિકતા છે.